सत्याचे प्रयोग आणि मी 🌱

काम करताना केवळ विद्यार्थ्यांना शिकवणे एवढीच आपली जबाबदारी नसते; तर स्वतःच्या आयुष्यातील अनेक चढ-उतारांमधून शिकत राहणेही तितकेच महत्त्वाचे असते. अलीकडे महात्मा गांधीजींचे ‘सत्याचे प्रयोग अथवा आत्मकथा’ हे पुस्तक वाचण्याचा योग आला. हे पुस्तक वाचताना गांधीजींच्या आयुष्यातील प्रसंग आणि माझ्या शिक्षक प्रवासातील काही अनुभव यांच्यामध्ये एक वेगळे नाते जाणवले.

आपण एखादे काम मनापासून करत असतो, काहीतरी चांगले करण्याचा प्रयत्न करत असतो; पण प्रत्येक वेळी आपल्या प्रयत्नांचे कौतुक होईलच असे नाही. उलट, आपल्या आजूबाजूला आपल्या प्रगतीकडे असूयेने पाहणारी माणसेही असतात. कधी आपल्या प्रयत्नांवर प्रश्न उपस्थित केले जातात, कधी गैरसमज निर्माण होतात, तर कधी आपण केलेल्या चांगल्या कामाची दखलही घेतली जात नाही. अशा वेळी मनात निराशा निर्माण होणे स्वाभाविक आहे.

अधांतरी काम करताना या गोष्टींचा अनुभव अधिक प्रकर्षाने येतो. मर्यादित साधने, अनेक जबाबदाऱ्या, अपेक्षा आणि त्याचबरोबर स्वतःच्या आयुष्यातील ध्येय, या सगळ्यांचा समतोल साधत पुढे जाणे ही एक प्रकारची रोजची परीक्षा असते.

कधी कधी आपण एखाद्या कामासाठी खूप प्रयत्न करतो, वेळ देतो, मेहनत घेतो पण अपेक्षित यश मिळत नाही. अशा वेळी मनात प्रश्न निर्माण होतो “इतके प्रयत्न करूनही माझ्या वाट्याला यश का आले नाही?”

याच प्रश्नाचे उत्तर मला गांधीजींच्या विचारांमध्ये मिळाले.

यशापेक्षा प्रयत्नांची प्रामाणिकता महत्त्वाची आहे. आपले काम सत्याच्या आणि आपल्या मूल्यांच्या आधारावर असेल, तर प्रत्येक वेळी बाहेरून मिळणाऱ्या कौतुकाची गरज भासत नाही. आपण केलेला प्रामाणिक प्रयत्न स्वतःमध्येच एक समाधान देतो.

गांधीजींनी सत्याचा शोध घेताना स्वतःच्या चुका मान्य केल्या. त्यांनी स्वतःला परिपूर्ण समजले नाही; उलट स्वतःच्या कमतरतांकडेही प्रामाणिकपणे पाहिले. ही गोष्ट  माझ्यासाठी खूप महत्त्वाची वाटली. कारण स्वतःला घडवत असताना आपण सतत शिकत असतो. प्रत्येक अपयश हे शेवट नसते; ते आपल्याला स्वतःमध्ये सुधारणा करण्याची संधी देत असते.

आजूबाजूला काही लोक असूया ठेवतील, काही लोक आपल्याकडून मोठ्या अपेक्षा ठेवतील, काही लोक आपल्या प्रयत्नांचे कौतुक करतील, तर काही जण टीका करतील. पण या सगळ्यांच्या प्रतिक्रिया आपल्या मार्गाचा निर्णय घेऊ नयेत. आपले ध्येय, आपली मूल्ये आणि आपली प्रामाणिकता हेच आपल्या मार्गदर्शनाचे आधार असले पाहिजेत.

गांधीजींचे आत्मचरित्र वाचताना मला जाणवले की परिस्थिती आपल्या हातात नसते; पण त्या परिस्थितीकडे आपण कसे पाहतो आणि त्यातून कसे पुढे जातो, हे आपल्या हातात असते, म्हणूनच आता अपयश आले तर थांबायचे नाही, टीका झाली तर खचायचे नाही, कोणी असूया ठेवली तर त्याला उत्तर देण्यात ऊर्जा वाया घालवायची नाही आणि आपल्याकडून कोणाला अपेक्षा असतील तर त्या अपेक्षांना प्रामाणिकपणे न्याय देण्याचा प्रयत्न करायचा.

कारण शेवटी आपल्या आयुष्याचा खरा अर्थ इतरांनी आपल्याबद्दल काय म्हटले यात नसतो; आपण आपल्या कर्तव्याशी किती प्रामाणिक राहिलो, किती जणांच्या आयुष्यात सकारात्मक बदल घडवून आणला आणि आपल्या प्रयत्नांमध्ये किती सत्य होते, यात असतो.

गांधीजींचे आत्मचरित्र माझ्यासाठी केवळ एक पुस्तक राहिले नाही. ते माझ्या संघर्षांकडे पाहण्याचा एक नवा दृष्टिकोन बनले आहे.

   प्रयत्न करत राहायचे, सत्याशी प्रामाणिक राहायचे ,  या वाचनातून मिळालेली माझी सर्वात मोठी शिकवण आहे.